Nhãn “gà dữ” có phản ánh tiềm năng không? Thiên kiến nhân hóa và rủi ro phúc lợi

Khi nhắc đến gà, nhiều người thường gán cho chúng những nhãn dán như “gà dữ” hay “gà chiến” với niềm tin rằng những đặc điểm này phản ánh tiềm năng đặc biệt. Tuy nhiên, góc nhìn này phần lớn xuất phát từ thiên kiến nhân hóa – xu hướng áp đặt các đặc điểm tâm lý, tính cách của con người lên động vật. Việc hiểu rõ bản chất hành vi của gà dưới góc độ khoa học và phúc lợi động vật sẽ giúp chúng ta có cái nhìn khách quan hơn.

Thiên kiến nhân hóa là gì và ảnh hưởng thế nào đến cách nhìn về gà?

Thiên kiến nhân hóa (anthropomorphism) là hiện tượng con người gán ghép những cảm xúc, phẩm chất hoặc ý định phức tạp của mình cho các loài động vật. Ví dụ, khi thấy một con gà trống hung hăng bảo vệ lãnh thổ, chúng ta có thể nghĩ nó “dũng cảm” hay “có ý chí chiến đấu”. Thực tế, đây thường là phản ứng bản năng tự vệ hoặc biểu hiện căng thẳng.

Trong bối cảnh đá gà, thiên kiến này càng phổ biến. Người nuôi có thể tin rằng một con gà “dữ” bẩm sinh sẽ có tiềm năng thắng cao hơn, bỏ qua các yếu tố sinh học, môi trường và phúc lợi động vật. Điều này dẫn đến việc tập trung vào các đặc điểm bề ngoài hoặc hành vi nhất thời, thay vì đánh giá sức khỏe tổng thể, thể trạng và khả năng thích nghi của con vật.

Ví dụ minh họa về thiên kiến nhân hóa:

• Quan sát: Một con gà trống liên tục tấn công các con gà khác trong đàn.
• Thiên kiến nhân hóa: “Con gà này rất dữ dằn, có tố chất của một chiến binh.”
• Giải thích khoa học: Hành vi hung hăng có thể là dấu hiệu của sự căng thẳng do môi trường sống chật chội, thiếu thức ăn, hoặc do bản năng thiết lập thứ bậc trong đàn. Nó không nhất thiết phản ánh “ý chí” hay “tiềm năng” đặc biệt.

Hành vi hung hăng ở gà: Phản xạ tự nhiên hay tiềm năng đặc biệt?

Hành vi hung hăng ở gà, đặc biệt là gà trống, là một phần tự nhiên trong tập tính xã hội của chúng, liên quan đến việc thiết lập thứ bậc, bảo vệ lãnh thổ và cạnh tranh bạn tình. Đây thường là phản xạ bản năng, không phải là một đặc điểm tính cách phức tạp như ở con người. Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) định nghĩa phúc lợi động vật là “trạng thái thể chất và tinh thần của con vật liên quan đến điều kiện sống và chết của nó”.

Theo đó, hành vi của động vật cần được đánh giá dựa trên các đặc tính sinh học tự nhiên và trạng thái thể chất, tinh thần của chúng, chứ không phải qua các định kiến chủ quan của con người.

Việc cố gắng kích thích hoặc duy trì hành vi hung hăng vượt quá giới hạn tự nhiên của gà có thể gây ra căng thẳng, sợ hãi và đau đớn, vi phạm các nguyên tắc phúc lợi động vật cơ bản. Các nguyên tắc này bao gồm quyền không bị đau đớn, thương tích, bệnh tật, sợ hãi và căng thẳng, cũng như quyền được thể hiện các hành vi tự nhiên. WOAH nhấn mạnh rằng phúc lợi động vật là một yếu tố quan trọng, và việc gây ra đau đớn hoặc căng thẳng không cần thiết là không thể chấp nhận được.

Rủi ro phúc lợi động vật khi gán nhãn “gà dữ”

Việc gán nhãn “gà dữ” và cố gắng khai thác đặc điểm này thường dẫn đến những rủi ro nghiêm trọng về phúc lợi động vật. Khi một con gà bị ép buộc hoặc huấn luyện để trở nên hung hăng hơn mức tự nhiên, nó có thể phải chịu đựng:

• Đau đớn và thương tích: Trong các cuộc đối đầu, gà có thể bị thương nặng, gây đau đớn thể xác.
• Sợ hãi và căng thẳng: Môi trường sống hoặc huấn luyện khắc nghiệt nhằm kích thích sự hung hăng sẽ gây ra căng thẳng tâm lý kéo dài.
• Hạn chế hành vi tự nhiên: Gà bị ép buộc tham gia các hoạt động không tự nhiên, làm mất đi khả năng thể hiện các hành vi bản năng lành mạnh khác.

Các hoạt động đá gà, dù là truyền thống hay hiện đại, thường tiềm ẩn nguy cơ vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc phúc lợi động vật. Chọi gà đã trở thành thú vui dân gian từ nhiều thế kỷ ở Việt Nam, nhưng điều này không làm thay đổi bản chất của những rủi ro phúc lợi mà nó mang lại. Pháp luật Việt Nam cũng có những quy định liên quan đến hành vi đánh bạc và tổ chức đánh bạc, trong đó có thể bao gồm các hoạt động cá cược liên quan đến đá gà. Ví dụ, Bản án 18/2020/HS-ST của Thư Viện Pháp Luật cho thấy các hành vi đánh bạc trái phép đều bị xử lý.

Checklist đánh giá phúc lợi động vật:

Lời khuyên cho người đọc: Duy trì góc nhìn khách quan và nhân đạo

Để tránh những sai lầm do thiên kiến nhân hóa và đảm bảo phúc lợi động vật, người đọc nên duy trì góc nhìn khách quan khi quan sát hành vi của gà. Thay vì gán ghép các nhãn dán chủ quan, hãy cố gắng hiểu hành vi của chúng dưới góc độ sinh học và môi trường sống.

• Tìm hiểu về tập tính tự nhiên: Nắm vững các hành vi bản năng của gà, bao gồm cách chúng tương tác xã hội, tìm kiếm thức ăn và phản ứng với các mối đe dọa.
• Đánh giá môi trường sống: Đảm bảo gà được sống trong môi trường đủ rộng rãi, sạch sẽ, có đủ thức ăn, nước uống và không gian để thể hiện các hành vi tự nhiên.
• Tránh các hoạt động gây hại: Tuyệt đối không tham gia hoặc cổ súy các hoạt động đá gà ăn tiền, cá cược hoặc bất kỳ hình thức nào gây đau đớn, thương tích cho động vật. Ngay cả ở những nơi có quy định về chọi gà như Philippines, các hoạt động này vẫn được quản lý chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro.
• Tuân thủ pháp luật: Luôn tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ động vật và chống đánh bạc. Cổng thông tin văn bản Chính phủ Việt Nam là nguồn đáng tin cậy để tra cứu các quy định này.

Việc đối xử nhân đạo với động vật không chỉ là trách nhiệm mà còn phản ánh giá trị văn hóa lành mạnh của cộng đồng.